Janneke Stegeman is vorig jaar gekozen tot Theoloog des Vaderlands, een knipoog naar de reeds bestaande Dichter- en Denker des Vaderlands. Theologie en geloof hebben een prominente plek in het leven van een groot aantal mensen, maar hoe sla je een brug tussen mensen die binnen en buiten de kerk verkeren? Een spannende vraag. Stegeman was de eerste gekozen vrouw, na vijf mannelijke theologen des vaderlands. Zij wilde na haar uitverkiezing gevoelige thema’s agenderen, zoals lichamelijkheid, seksualiteit en racisme in de religieuze samenleving. In een tweedelig interview op Nieuw Wij kijken we terug op het afgelopen jaar. Vandaag deel twee.

Door: Enis Odaci

Voor haar scriptie ging Janneke Stegeman naar Jeruzalem, want daar is conflict tastbaar. Zij zegt daarover: “Hier moet ik van leren, ik moet er meer van weten. In Jeruzalem ben ik mijn verlegenheid kwijtgeraakt. De paradox in Jeruzalem is dat de situatie voor de Palestijnen naar is, onrechtvaardig, onderdrukkend, en toch kwam ik er tot leven. Ik zag de Palestijnen hun geloof gebruiken om zich te verweren tegen onrechtvaardigheid. Dat was voor mij een soort van openbaring en bevrijding. Dit is wat ik altijd al had gezocht in de christelijke traditie. Hoe je die traditie kunt gebruiken om ruimte te scheppen voor mensen.”

Wanneer je over machtsstructuren spreekt, neig jij van nature al naar de onderdrukte partij. In hoeverre kun je objectief blijven, want het verwijt is dan al snel dat je partijdig bent.

“Ik geloof niet in neutraliteit en veel mensen denken te makkelijk dat ze wel neutraal zijn.”

Maar jij dus ook niet.

“De pretentie van neutraliteit vind ik een verkeerde. In het witte westerse christendom zit er nog steeds een universele pretentie. Wij snappen de wereld, wij weten hoe het werkt en wij kunnen interpreteren. Wij gaan jou wel uitleggen hoe het zit, ook als het jouw eigen geloof betreft, want ik heb altijd een scherper perspectief op jouw wereld dan jijzelf! En ik heb ook een scherpere blik op mijn eigen wereld dan jij hebt van mij. Dus wat er ook is, ik heb altijd een scherper perspectief.”

Je bent conflictueuze Bijbelteksten gaan lezen met Palestijnse christenen en met Joodse Israëliërs. Wat leerde je?

“Ik ontdekte mijn eigen blinde vlekken, mijn positie is een comfortabele. En daarom zie ik veel dingen niet. Zij leerden mij anders naar de teksten kijken. Het is begrijpelijk dat je als Nederlander in Palestina komt en denkt: ‘ik ben een neutrale buitenstaander, ik ga zien hoe het conflict in elkaar zit en ik ga neutraal naar de zaken kijken.’ Maar op een gegeven moment kom je er achter dat je er helemaal niet buiten zit. Je zit er midden in! Want ik ben een protestant, en protestanten hebben altijd Israël gesteund. Ik ben in Nederland, en de Nederlandse regering steunt uiteindelijk altijd Israël, dus je bent onderdeel van het conflict. We zijn slecht in staat om te begrijpen wat daar gebeurt. Toch blijven we maar denken dat we neutraal zijn, dat we beide kanten iets geven, maar uiteindelijk zullen we toch partij kiezen voor Israël.”

Ik ben niet degene die vrede gaat brengen tussen Israël en Palestina, maar ik kan wel mijn eigen traditie kritisch bevragen en de spiegel polijsten.

Is dat frustrerend?

“Ik ben niet degene die vrede gaat brengen tussen Israël en Palestina, maar ik kan wel mijn eigen traditie kritisch bevragen. Ik kan de spiegel polijsten.”

Maar je bent geen activist in de traditionele zin van het woord.

“Ik zal geen demonstraties organiseren op straat, maar loop wel mee, en ik voel me zeer verwant met mensen zoals Anja Meulenbelt, die zich inzet niet alleen voor rechtvaardigheid voor Palestijnen, maar ook voor vrouwen, tegen islamofobie, tegen racisme. Ik vind dat geweldig en herken dat al die thema’s verbonden zijn. Mijn speelveld is eerder de christelijke traditie, inclusief hoe die nu ingezet wordt binnen de politiek. Maar daarin spelen dezelfde thema’s.”

Hoe verloopt het gesprek over Israël en Palestina in de kerkelijke wereld?

“Toen ik voor mijn scriptie in 2005 voor het eerst in Israël en Palestina verbleef, was kritiek op de staat Israël binnen de PKN erg spaarzaam. Maar toen ik er daarna drie jaar voor mijn promotieonderzoek verbleef merkte ik bij terugkomst in Nederland dat er meer kritische stemmen waren. Helaas blijft het een moeizaam gesprek, zeker op hogere niveau’s. Ik zie het als een christelijke houding om je te verzetten tegen het onrecht en de ontmenselijking van de bezetting.”

Jouw onderzoek in Israël en Palestina is ook weer een belangrijke vormende ervaring gebleken.

“En een verwarrende ervaring. Verwarring is ook een rode draad door mijn leven. Ik was vooral onder de indruk, verontwaardigd ook. Het kostte een paar maanden om weer te acclimatiseren in Nederland. Ondertussen ben ik natuurlijk ook Calvinist, dus ik ging hard aan het werk om mijn proefschrift af te ronden. Maar ik was ook heel blij met mijn onderzoek, want het voelde dat ik iets kon doen met alles wat ik in het Midden-Oosten heb geleerd. Ik heb als theoloog twee missies: de eerste is om binnen de kerk verandering te brengen en de tweede is om het perspectief te veranderen dat geloof irrationeel en irrelevant is.”

Is dat geen spagaat?

“Het is lastig, want binnen de kerk roep ik mensen op om het geloof te veranderen en wanneer ik buiten de kerk spreek nodig ik mensen juist uit om zich meer in geloof en theologie te verdiepen.”

Ik herken dat binnen de islamitische gemeenschap. Kritiek hebben op theologische denkbeelden binnen de islamitische gemeenschap betekent nog niet dat je geen liefde hebt voor je traditie. Integendeel, juist uit liefde voor je traditie nodig je mensen uit, ook van buiten, om zich te verdiepen in jouw traditie. Maar voor je het weet ben je al snel een ‘nestbevuiler’ Hoe vind je die balans?

“Enerzijds door meer vanuit de geloofsgemeenschap en vanuit mezelf vragen te stellen. Dus via de preken, de verhalen die ik vertel, in direct contact met gelovigen. Zij vinden dat meestal fijn, zij herkennen wat ik doe. En anderzijds doe ik dat ook door in gesprek te zijn met kerkleiders, door mee te doen aan debatten en om stukken te schrijven.”

Je hebt geen masterplan Kerkelijke Hervorming?

“Haha, nee, ik ben op dat punt geen erg strategisch denkend mens. Het is meer vanuit begeestering. Een tijd geleden was ik uitgenodigd om een lezing te geven tijdens de World Council of Reformed Churches. Ik had enorm veel bewondering voor de mensen die er anderhalve week lang gingen vergaderen over de toekomst van de reformistische kerken. Ik heb daar het geduld niet voor.”

Is dat het platform waar hervorming plaatsvindt?

“Nee, je kunt je afvragen of er één platform is. De grootste thema’s tijdens de World Council waren bijvoorbeeld het homohuwelijk en vrouwen in het ambt. Ik zou willen dat alle kerken daar al lang geleden ja en amen tegen hadden gezegd. Dit is hoe het gaat, de snelheid is een andere, en dat vind ik teleurstellend en pijnlijk. Het gaat ten koste van mensen. En voor mij gaat de religieuze traditie over het verlangen naar een andere wereld, en dus de wens om dingen te willen veranderen. Vaak zie je dat religieuze tradities echter bezig zijn met het tegenovergestelde: conserveren en behouden. Gelovigen moeten hun eigen platform van verandering scheppen.”

Maar je kunt wel van buitenaf jouw ideeën meegeven en hopen dat ze in vruchtbare grond landen.

“Het is inderdaad heel fijn als ik bij dit soort bijeenkomsten, of bij organisaties waar de macht zit, een lezing kan geven waarin ik mijn visie kan vertellen. Ik kan als buitenstaander eenvoudiger de moeilijke thema’s aankaarten. Tijdens de World Council sprak ik bijvoorbeeld over blinde vlekken van witte protestanten. Dat was spannend. Gelukkig was het voor veel aanwezigen een opluchting dat ik protestantisme, kolonialisme en racisme ter sprake bracht. Ik was vooral dankbaar voor de reacties van zwarte aanwezigen.”

Janneke Stegeman (c) Enis Odaci

Het valt mij op dat er weinig theologen van kleur zijn in de kerk. Klopt mijn beeld?

“Waarom zijn er zo weinig? Omdat er glazen plafonds zijn. Een vriend van mij is theoloog, rooms-katholiek, en hij deed 15 jaar onderzoek naar racisme in de rooms-katholieke kerk. Maar dat onderzoek mocht niet gepubliceerd worden. De Nederlandse kerken zijn wit en zeker de bestuurders ervan zijn wit en dat is kwalijk. Alle dingen die ik vertel tijdens mijn lezingen heb ik niet van mezelf, maar vooral geleerd van gekleurde mensen. Die hebben het perspectief dat ik nodig heb. Verandering komt dus uit de marge. Ik zit veel te veel in het centrum met mijn witte lijf.”

Is dat dan de methode, dat jij mensen in de marge zichtbaar maakt en jouw platform deelt? Zie bijvoorbeeld de columns van Seada Nourhussen en Clarice Gargard in Trouw en NRC? Maar ook iemand als Sylvana Simons natuurlijk. Puur omdat je hen ziet en leest, worden we ons bewust van onze blinde vlekken ten aanzien van racisme, kolonialisme en machtsstructuren.

“Het moet uit de marge komen. We moeten willen luisteren naar hun boodschap, en we moeten ook willen zwijgen en veranderen. Mijn islamitische vriendin Nawal Mustafa zegt dat heel mooi: “mijn rol is om ongemak brengen.”

Het nadeel is dat, omdat dergelijke stemmen vaak het noodzakelijke ongemak agenderen, hun spiritualiteit juist op de achtergrond blijft.

“Inderdaad, wanneer krijgt iemand als Nawal Mustafa de ruimte om te vertellen over haar geloof en de schoonheid en de wijsheid binnen haar islamitische traditie?”

Na jouw verblijf in Israël en Palestina en jouw promotie in 2014 ben je al vrij snel Theoloog des Vaderlands geworden. 

“Ik heb mezelf niet aangemeld, maar werd voorgedragen. Ik kwam door de voorselectie heen en behoorde tot de drie kanshebbers. Ik was de enige vrouw en toen dacht ik: ja, maar nu wil ik het ook worden. Ik wilde doorbreken dat alleen maar mannen Theoloog des Vaderlands zouden zijn. Het was met Andries Knevel en Annemiek Schrijver ook een bijzonder leuke avond.”

Ik vind het fijn als ik een beetje onrust heb gestookt. Als ik iets aan het wankelen kan brengen in de manier waarop christenen naar moslims kijken.

In september geef je het stokje door aan de volgende persoon. Hoe kijk je terug op jouw jaar als nationale theoloog?

“Ik heb het vooral gezien als een podium voor mijn ideeën. Theologen willen meedoen in de echte wereld. Mensen die zinnig en kritisch nadenken over religie mogen wat mij betreft meer zichtbaar zijn in het publieke debat. Een aantal van mijn voorgangers, zoals Erik Borgman en Bisschop de Korte hadden al hun podia. Frank Bosman heeft het platform goed gebruikt om zijn thema’s te agenderen. Ik wilde het podium gebruiken om lichamelijkheid, seksualiteit en racisme te agenderen – niet echt de ideale ingrediënten om theoloog van het jaar te worden. Daarom ben ik wel blij dat ik het geworden ben, want ik heb de ruimte gekregen om er iets mee te doen.”

Was het een succes wat betreft media-aandacht?

“De publieke standaard van succes is dat je aanschuift bij Pauw of bij De Wereld Draait Door. Het is erg lastig om aan die tafels weloverwogen je verhaal te kunnen doen. Ik had best willen aanschuiven, maar mijn hoogste doel is het niet.”

Wat waren voor jou de belangrijkste momenten tijdens jouw deelname aan het publieke debat?

“Ik vind het eerlijk gezegd moeilijk om te overzien.”

Wat dacht je van het stuk dat je samen met Alain Verheij schreef, een manifest voor een christendom zonder moslimhaat, gepubliceerd op Nieuw Wij? Het heeft veel emotie losgemaakt.

“Ja, dat stuk is geboren toen ik mij ergerde aan de opstelling van Tijs van den Brink, toen hij aan tafel bij Pauw islamoloog Anne Dijk wegzette. Ik houd eigenlijk helemaal niet van die setting bij praatprogramma’s. Want als ik daar aan tafel zit, heb ik het dan gemaakt? Ben ik dan voldoende de ‘seculiere setting’ binnengedrongen om mijn religieuze vlag daar neer te zetten? Het gesprek wordt gevoerd op een manier die ik helemaal niet zie zitten. Het is erg lastig om een indruk achter te laten. Dus wat dat betreft denk ik: had er meer ingezeten? Ik weet het niet.”

Maar tegelijk zijn dat wel programma’s waar het een dag later in de krantenkolommen over gaat. En de relatie tussen christenen en moslims is nieuwswaardig.

“Ik vind het fijn als ik een beetje onrust heb gestookt. Als ik iets aan het wankelen kan brengen in de manier waarop christenen tegen moslims aankijken, of de manier waarop de joods-christelijke cultuur wordt ingezet. In een van mijn columns in Trouwschreef ik over lichamelijkheid en seksualiteit. Ik ageerde tegen het beeld van de kerk, die zegt: ‘Wij zijn de kerk, en wij zetten de deur open voor homo’s en transgenders, jullie mogen er ook bij!’ Nee, de kerk is dáár, bij de homo’s en de transseksuelen. Wij moeten dáár zijn. Dat is een voorbeeld van wat ik wil doen. Als je er al te comfortabel zit, dan zit je waarschijnlijk niet in de kerk.”

Heb jij mensen bereikt met jouw boodschap van lichamelijkheid, seksualiteit en racisme, vind je?

“Het is moeilijk om te meten in hoeverre mensen veranderd zijn door het lezen van mijn teksten. Maar wanneer iemand zegt dat ik hem of haar aan het denken heb gezet, dan is dat al voldoende. Wat ik als theoloog probeer is om woorden te vinden voor wat er leeft in mensen. Als dat lukt dan ben ik al tevreden.”

 

Om machtsstructuren te veranderen, moet je ook de mensen bereiken die op belangrijke posities zitten. Heb je daar iets in kunnen betekenen?

“In zijn algemeenheid heb ik het gevoel dat er dingen in de kerk aan het veranderen zijn. Zo zie ik dat er meer jonge vrouwelijke theologen zijn die zich uitspreken, of dat er meer ruimte is om Israël en Palestina te bespreken. Ik heb het gevoel dat er meer ruimte is voor een bredere verandering. Ik ben geen eilandje, maar volop onderdeel van die verandering. Toen ik het manifest met Alain Verheij schreef was ik erg blij met de berichten die ik van moslims kreeg, want zij voelden zich eindelijk gehoord. Ik dacht: ‘als jij dat zegt, dan is mij dat veel waard’.”

Als je al erkenning wil, dan liever van de mensen die een minderheidspositie hebben in de samenleving.

“Klopt, maar ik wil ook de vervelende, stroperige debatten niet schuwen. Dat is soms naar, en je raakt er gefrustreerd van, maar ze zijn wel nodig. Want je laat je stem en je verhaal toch weer horen. De leukere varianten zijn er ook, zoals toen ik mocht preken bij een kunstmanifestatie of aan het strand. Daar heb ik mensen verrast die dachten: kan theologie ook over kunst gaan? Op een gegeven moment hield ik een preek in het voorprogramma van een theaterstuk. Mensen vroegen mij na afloop of ik acteur was! Ze dachten dat ik de rol van een predikant speelde. Het was heilzame verwarring toen ze ontdekten dat ik toch echt beroepstheoloog ben.”

Op zich wel een goede kop voor dit artikel: we hebben meer theater en cabaret nodig in de kerk!

“Ja, de leukste rol is voor mij de theaterpreek. Voor alles geldt: ik wil een beetje verwarring stichten op zo’n manier dat ik mensen ook raak en op zo’n manier dat het ook echt is.”

Wat wil je de volgende Theoloog des Vaderlands meegeven?

“We hebben vijf mannen gehad en met mij nu één vrouw. Om dezelfde disbalans te hebben zouden we dus nog acht jaren alleen maar vrouwen moeten kiezen. Dat zouden mensen heel absurd vinden. Vijf keer op een rij een man kiezen lijkt veel minder vreemd. Of stel je voor dat er nu 6 zwarte theologen achter elkaar werden gekozen! We zullen zien.”

Wie zijn jonge theologen die we in de gaten moeten houden?

“Er zijn ontzettend veel jonge leuke theologen en gemeentepredikanten, maar ze treden niet altijd op in de media. Mensen als Rikko Voorberg en Alain Verheij doen dat wel heel goed. Als ik aan de minder bekende groep denk, vind ik bijvoorbeeld dat predikant Marije Hage erg mooie teksten schrijft.”

Tot slot, hoe ziet de nieuwe wereld eruit voor Janneke Stegeman?

“Ik werk voor De Nieuwe Liefde en daarnaast ben ik ZZP’er. Genoeg te doen dus. Ik zal me in elke rol blijven verzetten tegen het klimaat waarin mensen niet gehoord worden, of waarin mensen op basis van hun lichamelijkheid en religie buitengesloten worden. Het blijven dringende zaken, die elke dag de aandacht vragen. Ter gelegenheid van de Nacht van de Theologie schrijf ik een essay over de thema’s die wij hebben besproken. Ik wil altijd op zoek zijn naar een plek om te groeien. Een plek waar je groeit door te schuren.”

 —
Meer info?

Reageer

avatar
wpDiscuz