Alle mensen denken na over de toekomst. Iedereen heeft een droom, een visioen, of in ieder geval een mening over hoe de wereld er over dertig, veertig of vijftig jaar uit zal komen te zien. Daar waar het verleden vaak een stoffig karakter heeft, is de toekomst daarentegen spannend! Wie houdt er bijvoorbeeld niet van films en boeken die zich in de toekomst afspelen? Wat is de plek van de mens in relatie tot de technologische vooruitgang? Wat als de olie opdroogt? Komt er een nieuwe wereldreligie op, die mensen écht met elkaar verbindt? En: bestaat de kerk eigenlijk nog? Nieuwwij interviewt in een nieuwe serie prominente figuren die hun stem laten horen in het publieke of politieke debat. Elk persoon schetst vanuit zijn of haar expertise een beeld van de toekomst. De centrale vraag: hoe ziet onze wereld er in 2050 uit?

Migratie en integratie zijn hete hangijzers in de Nederlandse politiek. Leo Lucassen (1959) is een autoriteit op het gebied van migratiegeschiedenis en is Directeur Onderzoek van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) en hoogleraar Sociale Geschiedenis aan de Universiteit van Leiden. Hij mengt zich nadrukkelijk in het publieke en politieke debat over vluchtelingen en kan daarom rekenen op de warme belangstelling van zowel voor- en tegenstanders van migratie. Wij vroegen Leo Lucassen om ons een inkijkje te geven in de toekomst.

Thema 1: TECHNIEK

“Techniek heeft altijd een belangrijke plaats in de geschiedenis van de mensheid ingenomen. Of het nu gaat om gereedschap van jagers of om de huidige smartphone. Iedere generatie ontwikkelt haar eigen nieuwe technieken en heeft vanwege ‘het nieuwe’ snel het idee dat er in haar tijd echt een wezenlijke doorbraak plaatsvindt. Dat was bijvoorbeeld het geval toen mensen door nieuwe bouwtechnieken veel hogere (Gotische) kerken konden bouwen in de hoge middeleeuwen, of ten tijde van de militaire revolutie in de 16de en 17de eeuw, die leidde tot een hele andere manier van oorlogvoering en vestingbouw. En uiteraard de uitvinding van de drukpers, betere navigatietechnieken en mondiale verbindingen vanaf Columbus. Allemaal technieken die het leven van mensen ingrijpend veranderden. Ook nu, met de digitale revolutie en de robotisering, zitten we op zo’n punt. Toch moeten we ons niet alleen afvragen wat die technieken met ons doen, maar vooral ook wat wij met die technieken doen. Wie is de baas, maar ook: wat is ons gebruik? Of we robots toelaten in ons persoonlijke leven vormt een persoonlijke keuze, net als alle elektronische apparaten die we al hebben.”

Wie zal de baas zijn?
“Ik kan, als ik wil, de godganse dag facetimen met mijn tientallen neven en nichten in Nieuw-Zeeland, maar dat doe ik niet, want ik ken ze nauwelijks en heb wel wat interessantere dingen te doen. Dat betekent niet dat nieuwe technieken onbelangrijk zijn, maar wel dat we altijd moeten kijken hoe het mensen in de praktijk verrijkt. Ik deel niet het schrikbeeld dat de techniek het van ons mensen overneemt, dat is een constante angst in de geschiedenis. Zorgwekkender vind ik de groeiende sociale ongelijkheid, met name binnen landen. De vraag die mij bezighoudt is of de sociale en economische positie van mensen, mede als gevolg van techniek, steeds onzekerder wordt. In de technische toekomst kijken is vooral ook in de sociale toekomst kijken: is de verzorgingsstaat een kortstondige fase in de menselijke geschiedenis? En keren we weer terug naar een survival of the fittest samenleving met grotere sociale tegenstellingen en een grotere afhankelijkheid van liefdadigheid? Ik hoop dat er voldoende politieke tegenkrachten worden gemobiliseerd om rechtvaardigere arbeidsverhoudingen en sociale arrangementen ook in de toekomst te garanderen.”

Er komen juist meer ethische huisjes dan dat er worden afgebroken.

Thema 2: ETHIEK

“Normen en waarden verschuiven altijd. Tot in de 20ste eeuw waren mensen bijvoorbeeld veel gewelddadiger dan nu en werd fysiek geweld ook veel meer getolereerd en geaccepteerd dan heden ten dage. Het aantal moorden is, relatief gezien, nog nooit zo laag geweest als nu. In feite zijn we op veel terreinen veel beschaafder geworden dan ooit tevoren. Dat zien we ook terug in ideeën over armoede en mensenrechten. Ook al zijn er nog steeds grote verschillen in de wereld, het idee dat er zoiets bestaat als mensenrechten, en dat ongelijkheid niet alleen onrechtvaardig, maar ook economisch een slecht idee is, is wijdverbreider dan ooit. Hetzelfde geldt voor racisme en de discriminatie van vrouwen. Het komt nog steeds veel voor, maar er is nog nooit zo’n mondiaal gedeelde consensus geweest dan nu dat dit niet hoort. Daarmee is niet gezegd dat er vroeger geen ethiek bestond. Integendeel, het was de kern van de grote godsdiensten, ideologieën en filosofieën, maar die beperkten zich in het geval van religies tot de eigen gelovigen en ze werden bovendien vaak ook gebruikt ter legitimatie van ongelijkheid en systematisch geweld. Dat gold in bepaalde periodes voor alle monotheïstische godsdiensten, maar ook voor andere geloofssystemen.”

Zijn er dan geen ethische heilige huisjes meer?
“Ik denk dat er juist meer ethische huisjes komen dan dat er worden afgebroken. Euthanasie kun je bijvoorbeeld ook als een mensenrecht zien in plaats van dat dit beginsel een aanval op de humaniteit is. Grote vraag voor de toekomst is of we het ideaal van relatief gelijke samenlevingen in stand kunnen houden. En wat er gebeurt met de ongelijkheid tussen landen en tussen delen van de wereld? Hoe sterk zal het universele ideaal van gelijkheid blijken te zijn? Zal het veel ongelijker Chinese of Braziliaanse model gaan domineren, of zal men ook daar inzien dat gelijkheid betere en succesvollere samenlevingen oplevert? Ik verwacht dat opleiding en menselijk kapitaal veel dominanter worden dan ‘ras’ of religie in het verleden. Dat zou ertoe kunnen leiden dat de ‘diploma-democratie’ gaat overheersen? Tenzij we veel meer tijd en geld gaan steken in bijscholing en arbeidsmarkt-activering, zoals bijvoorbeeld in Scandinavische landen. Hoe we daarmee omgaan is spannend. Ook dat zijn toekomstige ethische vraagstukken.”

Thema 3: RELIGIE

“Secularisering is een belangrijke trend, en openbaart zich ook steeds sterker in tot voort kort tamelijke religieuze landen als ‘God bless’ Amerika. Tegelijkertijd heeft religie nog steeds een mobiliserende functie voor sociale en politieke problemen. Waar veel bevrijdingsbewegingen in de jaren zestig en zeventig het Marxisme als richtsnoer kozen, in zekere zin ook een religie, heeft de islam die functie daarna in een aantal regio’s overgenomen. In beide gevallen gaat het om een denksysteem dat sociale (soms gewelddadige) actie tegen gepercipieerd onrecht legitimeert en zin geeft aan het leven. Bovendien biedt religie (of ideologie) een tegenwicht aan de voortschrijdende individualisering. Het gevoel deel uit te maken van een groep met een gezamenlijk ideaal, of het nu gaat om de zorg over het smelten van de poolkappen of het protest tegen AZC’s via Facebook of Twitter, zal altijd belangrijk blijven. Wereldverbeteraars van allerlei pluimage, inclusief de nazi’s en IS, ook al verafschuwen velen hun idealen, zijn er altijd geweest en zullen er altijd blijven. Van rechts tot links. Alleen de wijze van mobilisatie verandert, mede door de techniek, maar weer minder dan we vaak denken. In de 17de eeuw kon je in je studeerkamer net zo goed kennis nemen van nieuwe ideeën als nu achter de laptop. En ook nu blijft de behoefte om je idealen fysiek met anderen te delen, door het bijwonen van lezingen en meedoen aan demonstraties volop aanwezig. Dat kan een religieuze dimensie hebben, maar dat hoeft niet. Tenzij we de definitie van ‘religie’ verbreden en er ook sterke levens-omvattende politieke ideeën onder laten vallen.”

NL2050-nieuwwij

Thema 4: POLITIEK

“Het politieke systeem van de nationale parlementaire democratie in Europese landen piept en kraakt momenteel onder invloed van rechts- en links populistische partijen. Het is verleidelijk om te denken dat het zijn langste tijd heeft gehad en dat we ofwel een meer technocratisch Europese weg ingaan, dan wel een meer autocratisch volksdemocratie met de macht aan de meerderheid. Voorspellingen zijn hier uitermate lastig. Belangrijk om ons te realiseren is dat democratie een recente loot is aan de politieke stam. Eigenlijk kwam zij pas tot volle wasdom vanaf de eerste wereldoorlog. En in Frankrijk kregen vrouwen pas in 1948 kiesrecht. Bovendien, populistische kritiek is bepaald niet nieuw, zie de jaren dertig. Gezien het grote succes van dit systeem, ondanks de vele kritiek, en het gebrek aan een goed alternatief (autocratieën als Rusland zijn bepaald geen wenkend perspectief en ook in China zal de middenklasse mogelijk meer machtsdeling gaan afdwingen), verwacht ik dat ook in 2050 de democratie nog het dominante systeem zal zijn. Het federale Europa zal alleen maar belangrijker worden, met als gevolg dat de nationale soevereiniteit een nog leger en meer symbolische inhoud zal krijgen dan nu al het geval is. En ja, de VN zal er vast ook nog zijn, net als allerlei globale civil society-achtige organisaties als Amnesty en Greenpeace. De landen in de wereld zijn namelijk zo van elkaar afhankelijk dat coördinerende organen, hoe symbolisch ook, zullen blijven bestaan.”

Belangrijk om ons te realiseren is dat democratie een recente loot is aan de politieke stam.

Thema 5: MIGRATIE

“Migratie zal voor Europa, en andere delen van de wereld, een steeds belangrijker thema worden. Niet zozeer als bedreiging maar ook als noodzaak. Het moment dat het continent bijvoorbeeld door de doorzettende vergrijzing en afnemende vruchtbaarheid meer migranten nodig heeft en een manier zal moeten bedenken hoe migranten te interesseren, en wellicht te selecteren, kan wel eens dichterbij zijn dan menigeen denkt. Het aandeel ouderen in de bevolking wordt immers steeds groter en vrouwen in landen als Duitsland krijgen zo al zo weinig kinderen dat de bevolking krimpt als er geen immigranten komen. We moeten dan denken aan lager geschoolden voor functies die niet zo gemakkelijk te automatiseren zijn (handen aan het bed, de bouw, allerlei service-achtige beroepen), maar ook aan hoger geschoolden, voor verdere innovatie en economische groei. Het continent kan in een toenemende concurrentie voor arbeidsmigranten (hoog en laag) komen met andere delen van de wereld, zoals de Golfstaten, China of mogelijk sterk groeiende Afrikaanse economieën. Waar in de jaren zestig Noord-Europese landen concurreerden om gastarbeiders, zou dit wel eens een meer mondiale vorm aan kunnen nemen. En dan is het de vraag of het huidige Europese ‘Fort Europa’ beleid wel zo’n goed uitgangspunt is. Europa zal beter na moeten denken welke behoeftes zij op haar arbeidsmarkt verwacht en wat de consequenties zijn voor een slim immigratiebeleid. Zo’n proactieve houding lijkt nu te ontbreken en volledig ondergesneeuwd in de paranoia over de vluchtelingen die ons onder de voet zouden lopen. Even ter ontnuchtering: in 2015 vormden die 0,25% van de EU-28 bevolking.”

De muren lijken eerder opgetrokken te worden.
“Als Europa een sterke politieke en economische macht wil blijven, dan zal het zich moeten realiseren dat het opwerpen van grenzen en barrières contraproductief werkt. Meer interactie, bijvoorbeeld via circulaire migraties, met Afrika en Azië, kan het continent veel brengen. Het zou dan serieus na moeten gaan denken over de vraag hoe het interne Europese migratiesysteem met vrijheid van beweging en werk gecombineerd met getrapte toegang tot sociale zekerheid, kan worden uitgebreid naar aanpalende regio’s. Om op die manier een veel natuurlijker en ‘ademender’ migratiesysteem te construeren, zonder de negatieve en averechtse effecten van het huidige Fort Europa met zijn afwerende visumregime dat miljoenen mensen dwingt zeer gevaarlijke en kostbare reisroutes te kiezen. Met als gevolg een bloeiende mensensmokkel, duizenden doden per jaar en illegalen die niet meer weg willen of kunnen.”

Hoe is dat concreet te realiseren?
“Waarom geen Europese Migratie Agentschappen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika waar werkwillige migranten (niet vluchtelingen, voor hen blijft het huidige systeem gelden) zich kunnen aanmelden? Hun identiteit wordt eerst vastgesteld en gecontroleerd (niet op een terroristenlijst, etc.), eventueel een borgsom voor de terugreis gestort in een pan-Europees fonds, en daarna kunnen ze legaal naar Europa. Als ze geen werk vinden, is teruggaan geen gezichtsverlies en kunnen ze het later nog een keer proberen. Zijn ze wel succesvol dan kopen ze zich, door het betalen van premies, geleidelijk in en kunnen ze uiteindelijk burger worden. Circulaire vormen van migratie, primair gestuurd door de behoeftes van de arbeidsmarkt en de kwaliteiten van de migranten, kunnen ook zorgen voor een betere verdeling van welvaart en talenten en door interacties over culturele grenzen tot meer innovatie leiden. Dat is geen politiek correct sprookje, maar de keiharde empirische werkelijkheid. Alleen moet je die interacties en menging wel goed regelen, en slimmer dan door het opwerpen van muren en hekken.”

Thema 6: WENS

“Heel saai en braaf ben ik bang: een samenleving waarin humaniteit en empathie centraal staan, met veel meer zorg voor het milieu en onderwijs, en een goede trade-off tussen sociale gelijkheid en voldoende incentives om te werken. En, tenzij het CO2-neutraal kan, geen terrasverwarming graag!”

Meer info?

Reageer

avatar
wpDiscuz